ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਿਆਂ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੌਸਮ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਕਈ ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚੇਤ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖ: ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਗਾਜ਼
ਚੇਤ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਰਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਪੱਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਰੌਣਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੈਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ: ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਹਲਕੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਹਲਕੀ ਸੈਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਸਰਤ ਜਾਂ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਦੋਂ: ਮੌਸਮ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨੀ
ਸਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ, ਹੁੰਮਸ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ, ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ, ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਮੌਸਮ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ, ਐਲਰਜੀ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵਧ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮਾਘ ਅਤੇ ਫੱਗਣ: ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ
ਮਾਘ ਅਤੇ ਫੱਗਣ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖੁਰਾਕ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਮੌਸਮੀ ਫਲ, ਸਾਬਤ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਸਰਗਰਮੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਰ ਜਾਂ ਹਲਕੀ ਕਸਰਤ ਕਰਨੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਪੰਜਾਬੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਵਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਫ਼ਸਲ ਪੱਕਣ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਡਾਕਟਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ
ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਹਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀਏ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਖਾਈਏ, ਪੂਰੀ ਨੀਂਦ ਲਈਏ, ਸਰੀਰਕ ਸਰਗਰਮੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀਏ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਏ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲੈਣਾ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਕੁੰਜੀ ਹੈ।
ਲੇਖਕ: ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ
ਲਾਈਫ ਕੇਅਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਸੈਂਟਰ, ਮੋਗਾ, ਪੰਜਾਬ
