ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸਫ਼ਲ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਉੱਨਾ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਖ਼ੋਖਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਇਹ ਤਰੇੜਾਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਨਿਘਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:
1. ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦਾ ਪਹਿਰਾ
ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਸਨ, ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੁੱਖ -ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜ 'ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ' ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਇੱਕੋ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਫ਼ੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਰੂਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ "ਸੰਵਾਦ" (ਗੱਲਬਾਤ) ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਵਪਾਰਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦ
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਲੋੜਾਂ' ਅਤੇ 'ਮਤਲਬ' 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਨਫ਼ਾ-ਨੁਕਸਾਨ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵਿਅਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣਿਆਂ ਲਈ "ਵਕਤ" ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਵਕਤ ਨਾ ਦੇਣਾ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁਣ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਹਉਮੈ
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ (Tolerance) ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੋਈ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਝੁਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਗ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਕੇ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਦੀ 'ਮੈਂ' ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ-ਤਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ, ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸਲੋਕ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:
ਫ਼ਰੀਦਾ ਜੋ ਤੈ ਮਾਰਨਿ ਮੁਕੀਆਂ ਤਿਨਾ ਨ ਮਾਰੇ ਘੁੰਮਿ ॥
ਆਪਨੜੈ ਘਰਿ ਜਾਈਐ ਪੈਰ ਤਿਨਾ ਦੇ ਚੁੰਮਿ ॥
ਭਾਵ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਕਰੇ ਜਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਏ, ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਚੁੰਮ ਕੇ (ਭਾਵ ਅਤਿ ਦੀ ਹਲੀਮੀ ਦਿਖਾ ਕੇ) ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਬਹਿਸ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ?
ਇਸ ਸਭ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹਾਂ:
ਸਾਡੀ ਸੋਚ: ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਿੱਜਤਾ (Privacy) ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ।
ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ: ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁੱਖ -ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ: ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਘਰਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਖਟਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਇੱਕਲੇ (Nuclear) ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
ਸਿੱਟਾ :
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਤਰੇੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਭਰਿਆ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਕਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਗੈਜੇਟਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਕਤ ਬਿਤਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੇਸ਼ਕਸ਼
ਸੁੱਖੀ ਬਾਠ
ਸਰੀ , ਕੈਨੇਡਾ